نظريه هاي پژوهش- مهدی خدایی
بسم الله الرحمن الرحيم
مهدي خدايي
نظريه هاي پژوهش
الف ) نظـریه های جامعـه شناختی (تحلیلهای)
نظریهٔ روان شناختی توده ای:این نظریه سعی دارد علت جنبشهای اجتماعی را، در نظریهٔ «محرومیت نسبی» دنبال کند. این نظریه معتقد است که پیوستن افراد به جنبشهای اجتماعی و گروههای سازمان یافته، به خاطر نوعی محرومیت نسبی است که این افراد در جامعه احساس می کنند. این محرومیت، ناشی از انتظارات و توقعات فزایندهٔ افراد، و واقعیات محدود جامعه است
نظریهٔ انتخاب عقلایی: این نظریه معتقد است که افراد بشری به دلیل انگیزه های سود طلبی، به اقدامات جمعی دست می زنند. این نظریه، ریشه در مباحثات فایده گرایی جرِمی بنتام دارد. وی براساس اصل حسابگری انسانها، معتقد بود که انسانها در فعالیتهای خود بر اساس سود و زیان عمل می کنند. انگیزهٔ اساسی پیوستن افراد به جنبشها نیز همین عامل است.
نظریهٔ تنازع سیاسی : این نظریه، به تعارضات میان حکومت و گروههای سازمان یافتهٔ مختلف می پردازد. در این نظریه رقابت برای کسب قدرت، کانون تحلیلها و بررسی هاست. کسب قدرت، حفظ قدرت و بسط قدرت، علت اساسی جنبشهای سیاسی ـ اجتماعی است. از این منظر، شکافهای اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارند. از آنجا که هیچ جامعه ای را نمی توان یافت که بدون شکاف یا فقط دارای یک شکاف باشد، لذا هر جامعه ای با میزانی از تعارضات وجنبشهای اجتماعی سر و کار دارد، که آن را باید در فرایند سیاسی آن جامعه جستجو کرد
نظریهٔ مارکسیستی: این نظریه، اقتصاد و مبارزهٔ طبقاتی را، کانون تحلیلها و بررسیهای خود قرار داده است.
نظریهٔ ارزشی:این نظریه سعی دارد جنبشها و شورشها را، پاسخ خشونت بار به نابرابریهای اجتماعی بداند.
نظریهٔ همبستگی اجتماعی دورکهایم: وی علت اساسی جنبشها و شورشهای اجتماعی را، فقدان یا ضعف همبستگی اجتماعی می داند.
نظریه کاریزمای ماکس وبر: به نظر وی، نیروی خلاقه، عامل مهم تحول و جنبش است.
ب) نظریه های تبیینی (تحلیلهای خرد)
خورشید احمد، تجربه جوامع مسلمان در دو قرن اخیر و رابطه میان مسلمانان و غرب را که در استعمار ریشه دارد، بستر مناسبی برای تبیین گسترش تجدید حیات طلبی اسلامی و خیزش جنبشهای اسلامی می داند. به نظر او، ریشه رستاخیز اسلام را باید در آثار و بقایای عینی و ذهنی به جا مانده از استعمار درکشورهای اسلامی جستجو کرد. توسعه جوامع غربی و عقب ماندگی جوامع اسلامی، نخبگان سیاسی و فکری در کشورهای اسلامی را به چاره جویی واداشت. گروهی از این افراد ضمن توجه به اسلام به عنوان یک میراث تمدنی، آن را پایه و اساس جدید فرهنگی و سیاسی معرفی کردند. این طرز تفکر، ریشه بسیاری از جنبشهای سیاسی ـ اجتماعی معاصر شد.
یکی دیگر از تئوریهای مطرح در باب تبیین جنبشهای اسلامی، تئوری ادواری هرایر د کمجیان است. وی با تلفیق دیدگاه جامعه شناسانه با دیدگاه تاریخی اسلامی، معتقد است که پدیده اسلامگرایی ـ چنانکه غربیان مدعی شده اند ـ امری بدیع نیست، بلکه این فرایند همیشه در تاریخ وجود داشته است. تاریخ اسلام دارای دوره های بحرانی است که در پی هر دوره و پس از هر سقوط، رستاخیزی به پا شده است. براین اساس، رستاخیز اسلامی یک حرکت ادواری است که در طول تاریخ جوامع اسلامی بویژه در دوره هایی که بحران فراگیر جامعه را در بر می گرفته، روی داده است.