پیشینه پژوهش

عشماوی به صورت پراکنده به مبانی اسلام سیاسی معاصر و شعارهای اسلام گرایان اشاره می کند . . عشماوی بر آن است که مبنای نظری اسلام گرایان سیاسی، شعار «الاسلام دین و دولت » (اسلام عبارت از دین و دولت است) و شعار، «الحاکمة لالله » (حاکمیت از آن خداست) باشد . شعار «اسلام، دین و دولت است » در واکنش به سقوط نظام خلافت - که یکی از پیامدهای جنگ جهانی اول (1918 - 1914) بود - به راه افتاد و عشماوی معتقد است به رغم انتشار و رواج گسترده این شعار «هیچ کس تلاش نکرد تا این اصطلاح را تعریف و مقصود از آن را بیان و هدف از آن را مشخص کرده و یا برنامه ای درست و حساب شده برای شیوه تحقیق و ابعاد عملی آن وضع کند» . از نظر وی اصول گرایی جنبشی - سیاسی اسلامی، به لحاظ نظری، شعاری را مبنای خود قرار داده که نتوانسته درونمایه آن را مشخص و ابعاد آن را روشن کند .  بنابراین تا زمانی که اصول گرایی اسلامی سیاسی شعار اسلام، دین است و دولت، را به لحاظ نظری مطرح می سازد، ضروری است که ایده ای اصلی به نام «حاکمیت » به آن پیوسته باشد . این ایده را ابوالاعلی مودودی پرورد و سیر قطب آن را محور منظومه نظری خاص خود در مهم ترین کتابش - یعنی معالم فی الطریق - قرار داد . عشماوی محتوای این کتاب را در چند جمله چنین خلاصه می کند: «حاکمیت تنها از آن خداست و غیر او هیچ کس حق حاکمیت ندارد . تنها خدا است که حق قانونگذاری و قضاوت دارد و هر کس جز این بگوید یا خلاف این، عملی انجام دهد، کافر است و اگر حکم چیزی در نصوص نیامده باشد مرجع تشخیص آن علما و اهل ذکر هستند و نه دیگران . تنها آنان هستند که تفسیرگر و فتوادار و قضاوت گرند . مبنای حکم نیز باید تمام شریعت الهی باشد و تعدیل و توقیف هیچ حکمی و اعتقاد به نسبی بودن و زمانی بودن هیچ حکمی جایز نیست و هر کس بر اساس تمام شریعت الهی بدون هیچ تعدیل و توقیف حکم نکند و یا معتقد به نسبی بودن و زمانی بودن حکمی باشد، کافر است . جامعه معاصر تماما جاهلی است و فروپاشی و ویران سازی آن لازم است و سازش و همگامی با چنین جامعه ای و پیروی از چنین جامعه ای جایز نیست . پیروان و رهبران چنین حرکتی، حزب الله هستند و تمام آنان که در چنین جریانی قرار ندارند، حزب شیطان و بر حزب الله واجب است که جهاد و جنگ مقدس و سازش ناپذیری را با حزب شیطان اعلان کند تا بر آن غلبه نماید و حاکمیت تنها به خدا بازگردانده شود» . در نظر عشماوی ایده حکمیت خدا که اصول گرایی سیاسی اسلامی برای توجیه قدرت خواهی خویش بدان استفاده می کند، ایده ای است که در تاریخ اسلام و حتی پیش از اسلام ریشه دارد و خوارج نیز بر ضد علی بن ابی طالب، زمانی که در نبرد با معاویة بن ابی سفیان، حکمیت را پذیرفت، همین شعار را علم کردند . علی بن ابی طالب همراه با شنیدن شعار «لاحکم الالله » می گفت: این سخن حقی است که از آن اراده باطلی می شود . بنابراین، چنین شعاری و یا شعار «حاکمیت از آن خدا است » به زبان امروز مورد بهره برداری سیاسی قرار می گیرد و به همان شیوه یاد شده به عنوان شعاری حزبی و ابزار مخالفت و راه رسیدن به حکومت علم می شود . باید توجه داشت که برخلاف حکم شدیدی که عشماوی درباره اصول گرایان اسلامی صادر کرده، این گروه ها غالبا از ایده «حاکمیت از آن خداست » مفهومی جز مفهوم (لاحکم الالله) را که شعار خوارج بوده، در نظر دارند . اصول گرایان سیاسی (بنا به اصطلاح عشماوی) در جوامعی سر برآورده اند که از سویی از استبداد سیاسی حاکمان و سلاطین موروثی و مادام العمر رنج می برند و از سویی شاهد نادیده گرفته شدن اصول شریعت اسلامی - که اصلی ترین عنصر شکل دهنده هویت اجتماعی این جوامع است - هستند . فضای حاکم بر این جوامع فضای سرکوب و فشار و تبعیض و فساد و فقر اجتماعی است . می توان گفت که اصول گرایان سیاسی در چنین فضایی با حکومت های موجود مشکل دارند و آنان را نمادهایی طاغوتی می دانند که باید برچیده شوند و به جای آنها حکومت هایی بر اساس خواست مردم و با هدف اجرای شریعت اسلامی روی کار آیند .

با اندک جستجویی در منابع کتابخانه ها از جمله کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و دانشکده حقوق وعلوم سیاسی منابع بسیاری زیادی را در رابطه با بنیادگرایی اسلامی و اسلام خواهی افراطی که به انواع مختلف در شکل رفتارهای خشونت آمیز بروز می کنند ، جمع آوری و لیست کرد.

قسمتی از مطالعات حالت کلاسیک دارند ، بخش اول مطالعات تاریخی و اسلام شناسی را شامل می شوند که ما به ناچار بایستی وقایع تاریخی را که منجر به تغییر شکل جوامع اسلامی در شکل رادیکال امروز آن شده را بدانیم  و در تجزیه و تحلیل موضوع ، تولید فرضیه و پردازش گزارش پژوهش به کار ببندیم. دکتر صادق زیبا کلام در فصلی از کتاب سنت و مدرنیته تحت عنوان چرا تاریخ می خوانیم؟ می نویسد مطالعه تاریخ چراغی را روشن نموده و محقق با این چراغ به ریشه مسائل پی می برد.  بخش دوم نیز ما را ناخواسته به سوی مطالعات فقهی در رابطه با کاربرد زور و خشونت در اسلام می کشاند که بدانیم تا چه اندازه کاربرد خشونت مشروعیت دارد و از سوی دیگری مبانی فقهی - فکری از کجا تولید شده است. اعتقاد و احکام دین اسلام امری لا ینفک در زندگی هر مسلمانی است و مسلمانان طبق مفاهیم قرآنی مکلف به حفظ دین خداوند می باشند و از سوی دیگر با توجه به اینکه ادیان اسلام بر خلاف ادیان دیگر از امت خود می خواهد در ارتباط با سیاست و حکومت فعال عمل نمایند . حال از سوی تئوری دارالاسلامی بودن جهان را با تجربه پیروزی های تاریخی اسلام از جمله در جنگ صلیبی اگر در هم بیامیزیم و احساس تحقیری که در حال حاضر مسلمان از سوی غرب و حکومت دیکتاتوری کشورهای اسلامی تحل میکنند میل به قدرت یابی مسلمانان را می توان فهمید. در این باره محمد عبدالسلام فرج (يكي از رهبران تشكيلات جهاد اسلامي مصر) در رسالة «الفرضيه الغائبه» مي‌نويسد: احكامي كه امروزه بر مسلمانان  حاكم است، احكام كفر و بلكه قوانيني است كه كافران وضع كرده و مسلمانان را بدان سوق داده‌اند. خداي سبحان مي‌گويد «و من لم يحكم بما انزل الله فاولئك هم الكافرون؛ و كساني كه به موجب آنچه خدا نازل كرده داوري نكرده‌اند، آنان خود كافرانند.» پس از برچيده شدن بساط خلافت در سال (1924 م) و ريشه كن شدن همه احكام اسلام و جايگزيني احكامي كه كافران وضع كرده‌اند، وضع‌شان همان وضع تاتارها شده است؛ چنان كه در تفسير ابن‌كثير ذيل اين آيه ثابت شده است: «افحكم الجاهليه يبغون و من احسن من الله حكماً لقوم يوقنون؛ آيا خواستار حكم جاهليت‌اند؟ و براي مردمي كه يقين دارند، چه كسي از خدا هتر است؟» و درهاي خروج حاكمان زمانه از ملت و آيين اسلام چندان پر شمار است كه براي آن كس كه روش و منش آنان را زير نظر گيرد، شبهه‌اي باقي نمي‌ماند. ابن تيميه در كتاب «الفتاوي الكبري»  گويد: به ضرورت و بداهت از دين مسلمانان و اتفاق همگي مسلمانان، دانسته است كه هر كس پيروي ديني جز دين اسلام و شريعتي جز شريعت محمد (ص) را جايز شمارد، كافر است و كفر او چون كفر آن كس است كه به برخي از آيات كتاب قرآن ايمان آورده و به بخشي ديگر كفر ورزيده است؛ چنان كه خداي بزرگ گويد: كساني كه به خدا وپيامبرانش كفرمي‌ورزند و مي‌خواهند ميان خدا وپيامبران اوجدايي‌اندازند و مي‌گويند : ما بعضي را انكار مي‌كنيم و مي‌خواهند ميان اين (دو) راهي براي خود اختيار كنند، آنان در حقيقت كافرند و ما براي كافران عذابي خفت آور آماده كرده‌ايم.»( نويسنده: رضوان السید و مترجم: مجید مرادی)

قسمتی دیگر از مطالعات که اساس بنیان اصلی این پژوهش را بوجود می آورد مطالعات تاریخ معاصر کشورهای اسلامی با رویکرد اصلی شکل گیری جنبش های اسلامی و مبارزات ضد استبدادی و استعماری می باشد و آثار متعددی در این ارتباط وجود دارد. در ادامه نیز مطالعات جنبش های اسلام شناسی ما را به مطالعه نظریه پرازی های در باب حکومت اسلامی ایده ال متفکرین جنبش ها می کشاند. اساتید محترم دانشگاه تهران آقایان دکتر حمید احمدی و دکتر احمد موثقی درس جنبش های اسلامی را تدریس می کنند توانسته اند متون بسیاری را تولید نمایند. از جمله کتابی تحت عنوان جنبش های اسلامی در جهان عرب از هرایر دکمیجان که دکتر احمدی ترجمه کرده اند شاید مهمترین منبع در حال حاضر در دسترس فارسی زبانان باشد . این کتاب با مطالعه 148 جنبش اسلامی در کشور مختلف تلاش می کند تا به بازشناسی ایده های تشکیل آنها بپردازد.

در حوزه شکل گیری جنبش های بنیاد گرایانه نباید تاثیر و بازتاب انقلاب اسلامی را نادیده گرفت هرچند کتابی متقنی در این رابطه وجود ندارد اما می توان تلاش های دکتر منوچهر محمدی را در نوشتن کتاب بازتاب انقلاب اسلامی ستود و همچنین کتاب بازخوانی دکتر ملکوتیان نیز کتاب ارزشمندی است .